سيد حسن آصف آگاه
149
سوشيانت منجى ايرانويج (منجى و آخر الزمان در ادبيات پيگويانه زرتشتى با مقدمه استاد پروفسور كريستين بونو) (فارسى)
از نوشتههاى پهلوى برمىآيد كه فرّه ، بعدها ، در دورهء ساسانى با بخت معنايى برابر يافته است . اين مسئله ، به گمان نگارنده ( بهار ) ، تحول بعدى فرّه است . در زمانى كه تودهء مردم ، در زير فشارهاى شديد طبقاتى و اجتماعى دورهء ساسانى ، از هرگونه سعادت دنيوى محروم بودند و ورزيدن يا نورزيدن خويشكارى تأثيرى در يافتن يا از دست دادن فرّه نداشت ، ديگر نمىشد به ارتباط حتمى فرهمند بودن و ورزيدن خويشكارى معتقد ماند . بنابراين ، سعادت و خواسته و قدرت كه نتايج عينى فرهمند بودن بود ، با بخت ارتباط يافت و در نتيجه ، فرّه معناى بخت پيدا كرد ؛ و مرد خويشكار تنها مىتوانست به سعادت اخروى روان خويش دل بندد . چنانچه در اعتقادات اقوام ديگر نيز ديده مىشود ، اعتقاد به فرّه مربوط به جامعهء كهن و ابتدايى انسان است . فرّه نيروى رابط جهان انسان و جهان خدايان است . انسان يا قبيلهاى كه وظايف خويش را در مورد خود و جهان پيرامون خود دقيقا انجام داده باشد ، انتظار دارد ايزدان يا مظاهر طبيعت نيز در مقابل او را يارى دهند ، شايد همين اعتقاد به ارتباط طبيعى است كه بعدها با تخصصى شدن كارها در جامعه ، وظايف جادوگران را در مورد انگيختن لطف ايزدان و دور كردن قهر ايشان مشخص مىكرد . جادوگر مىتوانست ارتباط فرد يا قبيلهء خود را با جهان خدايان حفظ كند و توسعه دهد و آنان را وا دارد كه فرّهبخشى كنند ، يعنى سعادت و نيكبختى فرد يا جامعه را تأمين كنند . سپس ، هنگامى كه جامعه طبقاتى شد ، فرّه نيز مفهومى طبقاتى يافت . فرّهء آسرونان يا روحانيان ، فرّهء كيان يا فرّهء سلطنت و جز آن ، نمودار تأثير اين تحولات طبقاتى بر امر فرّه است . ر . ك : پژوهشى در اساطير ايران ، ص 156 - 157 همانطور كه گفتيم خوره مرادف واژه فر يا فرّه است كه برخى از دانشمندان آن را « چيز به دست آمده يا چيز خواسته شده » معنى كردهاند ( مزديسنا و ادب پارسى ، ص 412 ) . در گاتها واژهء خورنه به معنى درخشان و نيكبخت و صفت براى جاماسپ آمده ، و در ساير بخشهاى اوستا از دو خورنه سخن به ميان آمده : يكى ائيرنيم خوارنو ? oneravX menayriA يا فرّ ايرانى و ديگرى كوئينم خوارنو ? oneravX meneavaK يا فرّ كيانى ( اساطير و فرهنگ ايرانى ، ص 502 ) - و توضيحات بيشتر ر . ك : مزديسنا و ادب پارسى ، ص 412 - 424 .